سفیدک و تاب برداشتن قطعات: ۷ راه حل تضمینی برای قطعهشویی
آموزش قطعهشویی: جلوگیری از سفیدک و تاب برداشتن قطعات – قصهی سجاد
مقدمه: سفیدک و تاب برداشتن؛ مشکلی که همه میشناسیم
در بسیاری از کارگاههای تراشکاری و قطعهشویی، اپراتورها با دو مشکل اساسی روبهرو هستند: ایجاد لکههای سفید یا «سفیدک» روی قطعه و تاب برداشتن یا خم شدن قطعات پس از شستشو. این مشکلات علاوه بر آنکه ظاهر قطعه را خراب میکنند، کیفیت کارگاه و رضایت مشتری را هم کاهش میدهند. این مقاله، که بخشی از سری «آموزش قطعهشویی» است، با بیان یک داستان واقعی و ارائه نکات علمی، راهکارهایی برای رفع این مشکلات ارائه میدهد.
بخش داستانی: مشکل سجاد و راه حل خلاقانهاش
قصهی سجاد و قطعات سفیدکزده
سجاد صاحب یک کارگاه قطعهشویی کوچک در شهر کرج است. چند ماهی بود که پس از شستن سرسیلندرها و گیربکسها، متوجه لکههای سفید روی سطح قطعات میشد. بعضی قطعاتِ آلومینیومی حتی پس از خشک شدن کمی تاب برمیداشتند. او میگفت:
«هر چقدر قطعه رو میشوریم، آخرش این لایهی سفید لعنتی میمونه. یه بار گیربکس سوناتا رو دادیم بیرون، مشتری برگشت گفت چرا یه لایه سفیدی روشه؟ دستمو میگرفتم رو پیشونیم میگفتم والا نمیدونم. کمکم مشتریا هم شاکی شدن.»
سجاد اوایل فکر میکرد شاید مواد شستشو خراب شده یا باید پودر بیشتری بریزد؛ برای همین، همیشه مقدار پودر را دو برابر میکرد. اما نتیجه فقط کف زیاد و اتلاف هزینه بود. دوستش داوود که چند سال سابقهی تراشکاری داشت، به او پیشنهاد کرد:
«داداش، علت سفیدک معمولاً اینه که وقتی قطعه رو درمیاری، اون مواد قلیایی روی قطعه میمونن. باید سریع اون رو از مواد شستشو جدا کنی و خنک کنی. کنار دستگاه یه وان آب سرد بذار. هر قطعه رو که درآوردی، همون لحظه بذار تو اون وان. اینجوری مواد روی قطعه نمیمونن و سفیدک نمیزنه.»
سجاد ابتدا باورش نمیشد. اما چون کارگاه خلوت بود و راهی نداشت، تصمیم گرفت امتحان کند. او یک وان پلاستیکی بزرگ تهیه کرد و آن را با آب خنک پر کرد. هر بار که قطعهای را از دستگاه خارج میکرد، سریع آن را داخل وان میگذاشت و چند ثانیه صبر میکرد تا دمای قطعه پایین بیاید. نتیجه حیرتانگیز بود: سفیدکها ناپدید شدند و سطح قطعه مثل قبل براق میماند. او لبخند زد و گفت:
«پس مشکل از خودم بود! تا وقتی قطعه رو خنک نمیکردم، مواد میسوخت و سفیدک میزد.»
درس گرفتن از تاب برداشتن قطعات
سجاد همچنین متوجه شده بود که برخی قطعات آلومینیومی بعد از شستشو تاب برمیدارند یا خم میشوند. او ابتدا فکر کرد دستگاه مشکل دارد؛ اما وقتی با چند استادکار صحبت کرد، فهمید که این مشکل به سرعت سرد شدن و نحوهی قرار دادن قطعات در دستگاه هم بستگی دارد. یک روز یکی از مشتریان به او گفت:
«این قطعه رو که دادم شستید، گوشهاش خم شده. شما که قطعه رو تو دستگاه میذارید، باید مراقب باشید که وزن قطعه درست تقسیم بشه. حتماً بعد از شستن بلافاصله خنکش کنید که گرما فشار وارد نکنه.»
در همان زمان، سجاد در مقالهای خواند که اضافه کردن پودر بیشتر از نسبت استاندارد، میتواند باعث خوردگی و سیاه شدن قطعات آلومینیومی شود. او متوجه شد که بعضی از تاببرداشتنها مربوط به سوختن پودر روی قطعه است. از آن به بعد، او بهجای حدس زدن، نسبت پودر به آب را دقیق اندازهگیری میکرد و هرگز پودر را مستقیم داخل مخزن نمیریخت، بلکه ابتدا آن را در ظرفی جداگانه حل میکرد و بعد به مخزن میافزود. به این ترتیب، قطعات تمیز میشدند، بدون آنکه سوخته یا خم شوند.
۱. شستشوی ناقص و باقی ماندن مواد
یکی از اصلیترین دلایل سفیدک زدن قطعات، شستشوی ناقص و باقیماندن مواد قلیایی یا چربیبر روی سطح است. در فرایندهای آبکاری نیز گفته میشود که اگر شستشو بهطور کامل انجام نشود، شوره و رسوبات سفید روی سطح ایجاد میشود. بنابراین، پس از پایان شستشو، قطعات باید به سرعت از محلول خارج و با آب تمیز شستشو داده شوند. طبق توصیهی ماشینسازی زرنه، پس از اتمام فرآیند شستشو باید قطعات را از دستگاه بیرون آورد، با آب بشویید و سپس در محلی مناسب خشک کنید تا زنگ نزنند. این آبکشی نهایی کمک میکند که مواد قلیایی روی سطح باقی نمانند و از ایجاد لایه سفید جلوگیری شود.
۲. نسبت غلط پودر به آب
استفادهی بیش از حد یا کمتر از حد از پودر قطعهشویی نیز میتواند باعث سفیدک یا خوردگی شود. به طور معمول، نسبت ترکیب پودرها ۱ به ۱۰۰ است؛ به این معنی که برای هر ۱۰۰ لیتر آب، یک کیلو پودر کافی است. در صورتی که بیشتر از این مقدار استفاده شود، احتمال خوردگی و سیاهی قطعات آلومینیومی افزایش مییابد و کف زیادی در دستگاه تولید میشود. همچنین توصیه میشود پودر در ظرفی جداگانه حل شود و سپس به مخزن اضافه شود تا تهنشینی ایجاد نشود. این نسبت دقیق باعث میشود مواد شیمیایی روی سطح قطعه نسوزند و لایهای سفید باقی نماند.
۳. تنظیم مناسب دمای آب
دمای آب در عملکرد مواد شوینده نقش مهمی دارد. اگر آب خیلی گرم باشد، فرمولاسیون پودر از بین میرود و مواد روی سطح قطعه میسوزند؛ اگر آب سرد باشد، چربیها به خوبی حل نمیشوند. اغلب پودرهای قطعهشویی در دمای حدود ۸۰ درجه سانتیگراد عملکرد مطلوبی دارند. همچنین بعضی تولیدکنندگان دمای کار دستگاه را بین ۷۰ تا ۸۰ درجه سانتیگراد توصیه میکنند تا واکنشهای شیمیایی به خوبی انجام شود و قطعات آسیب نبینند. توجه به این نکته از سوختن مواد و ایجاد سفیدک جلوگیری میکند.
۴. خنکسازی سریع قطعات بعد از شستشو
یکی از روشهای ساده اما مؤثر برای جلوگیری از سفیدک، خنک کردن سریع قطعات پس از خروج از دستگاه است. همانطور که سجاد در داستان انجام داد، قرار دادن قطعات در یک وان آب سرد سبب میشود که مواد شیمیایی روی سطح آنها سریعاً خنثی شوند و به شکل پودر سفیدک روی سطح باقی نمانند. علاوهبراین، این کار از تاب برداشتن قطعات آلومینیومی و چدنی جلوگیری میکند زیرا اختلاف دما بهسرعت کاهش مییابد. بسیاری از استادکاران توصیه میکنند که این مرحله با آب سرد یا حتی آب خنثی (حاوی مواد ضدخوردگی) انجام شود.
5. تأثیر کیفیت آب و مواد اولیه
طبق گفتههای کارشناسان آبکاری، وجود ناخالصیها و سختی آب میتواند باعث ایجاد رسوبات سفید روی قطعات شود. اگر آب حاوی مقدار زیادی کلسیم و منیزیم باشد، این املاح در فرایند حرارت و شستشو بهصورت رسوب روی سطح قطعه باقی میمانند و ایجاد لکه میکنند. بنابراین، بهتر است برای تهیه محلول شستشو از آب نرم یا تصفیهشده استفاده کنید. همچنین استفاده از پودرهای باکیفیت و دارای ترکیبات ضدخوردگی و بدون ایجاد کف زیاد اهمیت دارد.
۶. خشک کردن سریع و صحیح
یکی دیگر از دلایل ایجاد سفیدک، دیر یا بد خشک کردن قطعات است. اگر قطعات پس از شستشو در محیط مرطوب یا سرد قرار گیرند، مواد باقیمانده روی سطح به آرامی خشک میشوند و به شکل بلور سفید باقی میمانند. برای جلوگیری از این مشکل، پس از آبکشی و خنککردن قطعه، آن را با هوای گرم یا کمپرسور هوا به سرعت خشک کنید. این روش علاوه بر جلوگیری از سفیدک، از زنگزدگی و لک شدن قطعه نیز جلوگیری میکند.
۷. نکات تکمیلی و توصیههای ایمنی
استفاده از پودر مناسب: پودر قطعهشویی باید قدرت پاککنندگی بالا، حلالیت خوب، پایداری در دماهای بالا و عدم ایجاد خوردگی داشته باشد.
عدم مخلوط کردن مواد مختلف: هرگز انواع مختلف پودر را به صورت همزمان داخل مخزن نریزید؛ ترکیب غیر اصولی مواد ممکن است واکنشهای ناخواسته ایجاد کند و باعث ایجاد سفیدک یا آسیب به قطعات شود.
تهویهی مناسب کارگاه: بخارات باقیمانده از مواد شیمیایی اگر در فضای کارگاه بمانند، میتوانند روی قطعات تازه شسته شده بنشینند و لایهای سفید ایجاد کنند. استفاده از فن و هواکش صنعتی به تهویهی بهتر کمک میکند.
آموزش اپراتورها: اپراتورها باید آموزش ببینند که زمان شستشو، مقدار پودر، دمای مناسب و نحوهی سردکردن قطعات را رعایت کنند. انتقال تجربهها به صورت داستانی، همانطور که در این مقاله انجام شد، روشی مؤثر برای آموزش است.
اجرای راهکارها در کارگاه سجاد
بعد از یادگیری این نکات، سجاد روند کارگاهش را تغییر داد:
اندازهگیری دقیق پودر: بهجای ریختن «چشم و دستی»، برای هر ۱۰۰ لیتر آب، دقیقاً یک کیلو پودر حلشده استفاده میکند.
خنک کردن قطعات: یک وان آب سرد در کنار دستگاه قرار داده است تا قطعات را بلافاصله بعد از شستشو در آن قرار دهد.
آبکشی نهایی: هر قطعه پس از خنکسازی یک مرتبه با آب تصفیهشده شسته میشود تا مواد باقیمانده کاملاً پاک شوند.
خشک کردن سریع: سجاد از کمپرسور هوا برای خشک کردن قطعات استفاده میکند تا لکه و سفیدک روی آنها نماند.
کنترل دمای مخزن: دمای آب را در محدودهی ۷۰ تا ۸۰ درجه سانتیگراد نگه میدارد تا پودر بهدرستی عمل کند.
تهویه کارگاه: با نصب هواکش صنعتی، بخار مواد شیمیایی و رطوبت خارج میشود تا هیچگونه رسوبی روی قطعات تازه شسته شده ننشیند.
پس از اجرای این تغییرات، مشکلات سجاد تقریباً برطرف شد. او میگوید:
«دیگه خبری از سفیدک و تاب برداشتن نیست. مشتریها وقتی قطعات رو تحویل میگیرن، تعجب میکنن از برق زدنشون. راستش رو بخوای، فهمیدم مشکل از خودمون بود که درست آموزش ندیده بودیم.»
جمعبندی و نتیجهگیری
سفیدک زدن و تاب برداشتن قطعات در دستگاههای قطعهشویی مشکلی رایج اما قابل پیشگیری است. مهمترین دلایل این مشکلات عبارتند از:
شستشوی ناقص و باقی ماندن مواد روی سطح قطعات.
استفادهی بیش از حد پودر یا نسبت اشتباه که باعث خوردگی و کف زیاد میشود.
دمای نامناسب آب که میتواند مواد را بسوزاند یا چربیها را حل نکند.
عدم خنکسازی و خشک کردن سریع که سبب تشکیل بلورهای سفید و تاب خوردن میشود.
سختی آب و ناخالصیها که به صورت رسوب روی قطعات باقی میمانند.
با رعایت چند اصل ساده مانند شستشوی کامل و آبکشی نهایی، نسبت دقیق پودر به آب، خنک کردن سریع، کنترل دمای آب و استفاده از آب باکیفیت، میتوان این مشکلات را برطرف کرد و کیفیت شستشو را افزایش داد.